Toppönd (Mergus serrator)

Toppönd telst til andfuglaættbálksins ásamt svönum og gæsum og tilheyra þessir fuglar allir sömu ættinni, andaætt. Toppönd telst til fiskianda. Karlfuglinn er ávallt stærri en kvenfuglinn hjá andfuglum, og hjá öndum er hann yfirleitt mun skrautlegri. Eitt af sérkennum andfugla er að þeir fella fjaðrir síðsumars, þar á meðal flugfjaðrir og verða því ófleygir um tíma. Andasteggir skipta um bolfiður áður en þeir fella flugfjaðrir og fá þá svonefndan felubúning, sem er oft svipaður búningi kollunnar. Felubúningurinn er því eins konar sumarbúningur þeirra. Þeir skarta síðan skrúðbúningi, eftir að þeir verða fleygir að nýju.

Útlit og atferli

Toppönd er algengasta fiskiöndin hér, grannvaxin, hálslöng og rennileg, vaxtarlagið minnir á skarfa og brúsa. Hún er með langan, mjóan gogg og áberandi, stríðan tvítopp í hnakka. Fullorðinn steggur í varpbúningi er með grængljáandi höfuð, dökkur á baki, grár á síðum með hvíta rák þar fyrir ofan, hvítur á hálsi og brúndröfnóttur á bringu. Hann hefur svart belti með hvítum doppum á bringuhliðum. Ungur steggur er móskulegri, sérstaklega á höfði. Í felubúningi er steggur líkur kollu en dekkri að ofan, hann byrjar að skipta um búning þegar í maí. Kollan er að mestu grábrúnn, höfuðið ljósrauðbrúnt með ýfðum toppi, háls samlitur og ljós framháls rennur óljóst saman við gráa litinn á bringu. Þetta, ásamt stærð, greinir hana best frá gulandarkollu. Bæði kyn eru með gráan yfirvæng með hvítum speglum, steggurinn er með tvær hvítar rákir á vængþökum og hvítar og svartar axlafjaðrir, svo að innri hluti vængsins virðist mjög ljós. Kollan er með eina hvíta rák á vængþökum.

Rauðleitur goggurinn er langur og mjór með hyrnistönnum, sem auðveldar fuglinum að ná taki á hálum fiski. Fætur eru rauðir með dekkri fitjum og augu eru rauð. Allt er þetta daufara á lit á kollu.

Toppandarhjón á Neslandavík á Mývatni.

Toppandarhjón á Neslandavík á Mývatni.

Toppandarhjón í Mývatnssveit.

Toppönd flýgur venjulega lágt og hratt með sterklegum vængjatökum. Hún re félagslynd og oft í litlum hópum. Tilhuglífið er oft afar fjörlegt og mikil læti í báðum kynjum og þá sérstaklega steggnum á útmánuðum og vorin. Toppönd er afbragðs kafari og góð til gangs og sést stundum veiða í hópum og hrekja bráðina á undan sér inn á grynningar.

Toppönd er yfirleitt þögul, lætur helst í sér heyra rámt garg í tilhugalífinu.

Lífshættir

Toppönd er fiskiæta og er hornsíli aðalfæðan á ferskvatni. Hún veiðir einnig seiði laxfiska. Á sjó étur hún m.a. smáufsa, sprettfisk og sandsíli. Hún kafar með dýfu.

Toppöndin verpur við stöðuvötn, ár og strendur, aðallega á láglendi en er sjaldgæf á hálendinu. Hreiðrið er vel falið í gróðri eða holum og sprungum, fóðrað með sinu og dúni. Urptin er 8-11 egg, kollan liggur á í 31-32 daga og ungarnir verða fleygir á um 9 vikum. Á vetrum leitar hún út á sjó og steggir fella fjaðrirnar aðallega á sjó. Sést miklu sjaldnar á ferskvatni á veturna en frænka hennar, gulöndin.

Útbreiðsla og stofnstærð

Toppöndin er að nokkru farfugl, einhver hluti stofnsins hefur vetursetu á Bretlandseyjum. Varpstofninn er talinn vera 3.000-4.000 varppör og vetrarstofninn um 10.000 fuglar. Verpur á breiðu belti allt umhverfis norðurheimskautið.

Toppendur með biðilsatferli við Mývatn. Fuglinn til hægri er steggur sem farinn er að fella.

Toppendur með biðilsatferli á Stokkseyri.

Toppandarhreiður við Seltjörn, Njarðvíkum á Suðurnesjum.

Toppandarkolla með unga í Friðlandinu í Flóa.

Þjóðtrú og sagnir

Þjóðtrúin geymir ekki margt um toppöndina. Guðmundur Friðjónsson frá Sandi í Aðaldal segir þó eftirfarandi í grein í Dýravininum frá 1907: „Toppandir eru veðurspáar. Ég hefi oft tekið eftir því, að þær koma á vegturna utan af hafi og lindir hér við hraunið, þegar norðanhrota er í vændum – aðeins þá sjást þær á veturna.

Þá segir Guðmundur frá því, að það geti liðið allt að tveir sólarhringar frá því að „toppurnar“ sjást, þangað til norðanveðrið skellur á og dásamar hann mjög þessa spásagnargáfu. Það var altalað við Mývatn í Kröflueldum 1975-84, að endurnar og fuglarnir fyndu á sér hvenær næsta gos- og skjálftahrina hæfist. Toppönd hét áður litla-toppönd og gulönd hét stóra-toppönd.

 

Kveðskapur


Örk og plógfugl fljúga,
eg fæ það líka séð.
Brimönd og toppönd brjótast fram;
biður sólskríkjan
að sjá sandlotur
og sveina alla.
Svo skal kvæðið falla.

Fuglaþula, lokaerindi. Íslenzkar gátur, skemtanir, vikivakar og þulur. Jón Árnason, Ólafur Davíðsson og Finnur Jónsson söfnuðu.

 

Myndir og texti eftir Jóhann Óla Hilmarsson.