Plantan sem búpeningur forðaðist en maðurinn nýtti í öl

Horblaðka (Menyanthes trifoliata) er af horblöðkuætt en allar plöntur í þessari ætt eru votlendisplöntur og er horblaðkan eina tegundin sem vex villt á Íslandi. Blöðin eru þrífingruð og blómin eru í klasa á háum blómstöngli. Blómhnapparnir eru rauðleitir fyrir blómgun en krónublöðin eru hvít. Jurtin breiðir úr sér með rótarskotum neðanjarðar og er útbreidd í votlendi um allt norðurhvel jarðar.

Horblöðkur eru sérstaklega fallegar plöntur en bera þetta sérkennilega nafn. Reyndar eru nöfnin fjölmörg og þar má nefna reiðingsgras, reiðingsblaðka og reiðingsrót sem vísa til reiðinga sem settir voru á klyfjahesta. Nöfnin álftakólfur, mýrakólfur, keldulaukur og nautatá vísa til jarðstöngulsins og nöfnin hófrót og þríblað eru svo tilkomin vegna lögunar á blöðunum. Nöfnin kveisugras og ólúagras vísa til þess hvernig jurtin var notuð til lækninga hér áður fyrr, en það er mikilvægt að taka fram að engar vísindalegar sannanir styðja lækningamátt plöntunnar. Í bókinni Íslensk plöntunöfn eftir Steindór Steindórsson frá árinu 1978 kemur fram að nöfnin horblaðka, remmublöð og eiturtunga koma til vegna þess að jurtin er svo beisk á bragðið að búpeningur forðast hana og horast eða deyr fremur en að éta hana. Einmitt vegna þessa beiska bragðs þá var jurtin notuð fyrr á öldum til að beiskja öl.

Þó að horblaðka sé frekar algeng planta á Íslandi og annars staðar, þá vex hún í votlendi sem á undir högg að sækja. Votlendi hafa víða verið ræst fram til að auka landbúnaðarframleiðslu eða til annarra framkvæmda, með þeim afleiðingum að stór hluti þessara vistkerfa hefur raskast eða horfið. Það er mikilvægt að vernda og endurheimta votlendi, því það hefur bæði jákvæð áhrif á líffræðilega fjölbreytni og á loftslagið.

Umfjöllunin var birt í Morgunblaðinu 11. júní 2026 í samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands.