Ritun ævisögu Sigurðar Þórarinssonar jarðfræðings

Náttúruminjasafninu bættist nýverið öflugur liðsmaður í samstarfshópinn sem er Sigrún Helgadóttir líffræðingur og kennari með meiru en hún vinnur nú að ævisöguritun Sigurðar Þórarinssonar jarðfræðings, eins merkasta og þekktasta fræðimanns sem Íslendingar hafa eignast, að ógleymdum vinsældum hans meðal þjóðarinnar fyrir skemmtan og söngvísnasmíð.

sigurdur_thorarinsson_280311Sigrún hóf ritun ævisögu Sigurðar á síðasta ári þegar farið var þess á leit við hana að hún tæki að sér verkið. Á árinu 2014 fékk hún þriggja mánaða laun úr Rithöfundasjóði til verksins og ein mánaðarlaunum til viðbótar frá Hagþenki. Á árinu 2015 hefur Sigrún fengið sex mánaðarlaun til verksins úr Rithöfundasjóði. Framlag Náttúruminjasafns Íslands til verksins felst til að byrja með í endurgjaldslausri skrifstofuaðstöðu í Loftskeytastöðinni. Málefnið er Náttúruminjasafninu skylt á margan hátt og nægir að nefna að Sigurður var um tíma formaður Hins íslenska náttúrufræðifélags og forstöðumaður land- og jarðfræðideildar Náttúrugripasafns Íslands (nú Náttúrufræðistofnun Íslands og Náttúruminjasafn Íslands).

Halda áfram að lesa

Nýtt hefti Náttúrufræðingsins

84_3-4 forsidaÚt er komið 3.–4. hefti 84. árgangs Náttúrufræðingsins.

Ritið er að þessu sinni tileinkað Agnari Ingólfssyni prófessor við Háskóla Íslands og þar er m.a. að finna yfirlit um ævi og störf Agnars.

Tímaritið er 92 bls. að stærð og fjölbreytt að vanda. Greinarnar tengjast flestar rannsóknum á sviði vistfræði en Agnar Ingólfsson var brautryðjandi í vistfræðikennslu og -rannsóknum hér á landi uppúr 1970. Meðal höfunda eru Ingi Agnarsson, Bjarni Kristófer Kristjánsson ásamt Sigurði S. Snorrasyni, Camille Leblanc, David L.G. Noakes og Skúla Skúlasyni, Jón S. Ólafsson, Ingibjörg Svala Jónsdóttir, Snæbjörn Pálsson, Hrefna Sigurjónsdóttir, Ævar Petersen ásamt Sverri Thorstenssen og Böðvari Þórissyni og Karl Skírnisson ásamt Kirill V. Galaktionov.

Náttúrufræðingurinn er félagsrit Hins íslenska náttúrufræðifélags og tímarit Náttúruminjasafns Íslands. Ritstjóri Náttúrufræðingsins er Álfheiður Ingadóttir.

Álftin

Svanasöngur á heiðiÁlft 59

Eg reið um sumaraftan einn
á eyðilegri heiði;
þá styttist leiðin löng og ströng
því ljúfan heyrði eg svanasöng,
já, svanasöng á heiði.

Steingrímur Thorsteinsson

Álft

Álftin (Cygnus cygnus) telst til andfugla (Anseriformes), til þeirra teljast svanir, gæsir og endur, sem reyndar tilheyra sömu ættinni, andaætt (Anatidae).

Alft34at

Álftin er stærsti varpfugl landsins. Hún er eini innlendi svanurinn og auðþekkjanleg frá öðrum íslenskum fuglum á stærð, lit og löngum hálsi. Kynin eru eins í útliti. Fullorðin álft er alhvít en tekur oft á sig ryðrauðan lit úr mýrarauða á höfuð og háls og nær sá litur stundum niður á bringu og kvið. Ungfuglar og fuglar á fyrsta vetri eru gráleitir en lýsast þegar líður á vetur og er að mestu orðinn hvítir að vori. Fætur eru svartir og augu dökk. Á fullorðinni álft er goggur svartur fremst með gulri rót sem nær aftur undir augu og fram undir nasir, ungfugl er með bleikan gogg með svörtum broddi. Flugið er kröftugt með sterklegum, hægum vængjatökum. Álftin teygir hálsinn beint fram á flugi en heldur honum lóðréttum á sundi. Hún hleypur á vatni þegar hún hefur sig til flugs. Félagslynd, venjulega í hópum nema á varptíma en þá verja hjónin óðal. Eins og aðrir andfuglar fella álftir flugfjaðrir síðsumars, eru þá ófleygar um tíma og er þá sagt að þær séu „í sárum“. Fegurð „svanasöngsins“ kann að vera umdeild, en hann minnir á lúðrablástur. Nafnið álft er talið dregið af latneska orðinu albus (hvítur).

Álftin er grasbítur, sem lifir mest á vatnagróðri eins og störum, fergini, mara og nykrum.  Fer einnig í tún. Á grunnsævi og í sjávarlónum er marhálmur, lónajurt og grænþörungar aðalfæðan.  Hálfkafar oft með afturendann uppí loft til að ná til botns í dýpra vatni.

Álft 67

Álftin heldur sig á vötnum, tjörnum og í votlendi á sumrin og verpur á bökkum, í hólmum eða mýrum. Hreiðrið er stór dyngja úr gróðri sem fuglarnir reyta upp, fóðrað með dúni. Álftir parast til langframa og þær nota oft sama hreiðurstæðið ár eftir ár. Kvenfuglinn ungar út eggjunum meðan karlinn stendur vakt og hjónin sjá saman um að ala önn fyrir ungunum. Ef annar makinn deyr, getur eftirlifandi fugl parað sig aftur og haldið óðalinu. Álftir geta orðið nokkuð gamlar, jafnvel náð þrítugsaldri.

Það þarf kraft til að halda svo þungum fugli á lofti, í raun ætti álftin ekki að geta flogið. Enda er aðalvopn þeirra vængirnir; ef óboðinn gestur nálgast hreiður eða unga, er þeim óspart beitt. Sumir karlfuglar geta verið skæðir, vitni eru að því að álftir hafi flogið uppá bakið á fé og barið það til bana. Einnig hafa álftir drepið hunda, tófur og barið í sundur stafi manna. En dýr gera flest til að vernda afkvæmi sín gegn meintum óvinum.

Álft 55

Kjörsvæði geld-, felli- og farfugla eru lífrík vötn, ár og óshólmar, einnig lygnir vogar og strandlón. Álftin verpur um land allt, geldfugla- og fellihópar eru víða en vetursetufuglarnir sjást aðallega á S- og SV-landi og Mývatni. Flestar álftir fljúga héðan til Bretlandseyja á haustin, aðallega til Írlands. Álftin verpur í N-Evrópu, austur um Rússland og Síberíu, allt að Beringssundi.

Nytjar

Forðum fóru menn í álftaver og náðu sér í álftir í soðið þegar þær voru ófleygar í fjaðrafelli. Hamirnir og þó sértaklega álftafjaðrir voru verslunarvara. Fjaðrirnar voru notaðar sem pennar. Þær mátti tína á þeim slóðum sem álftirnar felldu flugfjaðrir. Álftin hefur verið friðuð frá 1914. Stofninn er ekki stór, hann er nú um 30.000 fuglar og varppörin eru álitin milli 3000 og 4000.

Rómantík og sagnir

Álftin kemur víða fyrir í þjótrúnni. Hún er talin veðurviti, það þykir vita á gott, ef hún flýgur snemma vors til heiða, en ef hún flýgur til sjávar er von á vondum veðrum til landsins. Hún er talin kóngsdóttir í álögum vegna söngsins. Stundum brugðu illir andar sér í álftarlíki. Það er ef til vill undirrót hinnar íslensku þjóðtrúar um hinn hættulega anda eða blástur álftarinnar. Því var trúað hér á landi, að sá, sem álftin blési á, dytti niður steindauður. Þetta tengist gamalli þjóðtrú um andardrátt almennt. „Álftin hefur himneska rödd“, en helvískan anda segir gamalt íslenskt máltæki. Álftir og svanir koma fyrir í fjölmörgum fornum sögnum víða um heim og er sögnin um Ledu drottningu, sem Seifur heimsótti í svanslíki, sennilega þeirra frægust.

Alft49at

Á 19. öldinni hófst mikil svanarómantík hér á landi. Kom hún hvað mest fram í ljóðagerð. Fjölmörg íslensk skáld hafa ort um álftina, flest í rómantískum anda. Steingrímur Thorsteinsson, Einar Benediktsson, Jón Trausti og Halla Eyjólfsdóttir ortu öllum um svani. Með rómantíkinni fer svansheitið að tíðkast í mannanöfnum: Svanur, Svandís, Svanhildur, Svanhvít, Svana.

Hleyptu þeir á fannhvítum hestum yfir grund,
hornin jóa gullroðnu blika við lund,
eins og þegar álftir af ísa grárri spöng,
fljúga suður heiði með fjaðraþyt og söng.

Úr Álfareiðinni e. Heine, þýð. Jónas Hallgrímsson.

Texti og myndir eftir Jóhann Óla Hilmarsson.