Á þessum steingerving sem varðveittur er sem hluti af safnkosti Náttúruminjasafns Íslands má sjá för eftir laufblöð arnarbeykis, sem talin eru vera 15 milljón ára.

Lesið í fornt loftslag með steingervingum

Fyrir um 15 milljónum ára var loftslag á Íslandi allt annað en það er í dag og landið víða þakið skógum með lauftrjám og barrviði. Í elstu berglögum landsins má sums staðar finna opnur í setlögum þar sem varðveist hafa steingervingar plantna, skelja og jafnvel frjókorna og skordýra. Steingervingar verða til þegar lífrænt efni grefst við súrefnissnauðar aðstæður, til dæmis í vatni, gjósku eða seti. Með tímanum steingerist lífræna efnið eða setið myndar nákvæma afsteypu af lífverunum. Smáatriði geta varðveist svo vel að oft er hægt að greina lífverurnar til tegunda. Steingervingar gefa vísindafólki tækifæri til að lesa í jarðlögin og sjá hvernig gróðurfar og loftslag hefur breyst í gegnum milljónir ára.

Náttúruminjasafn Íslands fékk að gjöf safn steingervinga sem steingervingafræðingurinn Friðgeir Grímsson safnaði í rannsóknum sínum á gróðurfari og loftslagi Íslands fyrr á tímum. Steingervingurinn á myndinni er úr því safni. Hann fannst á Vestfjörðum og er um 15 milljóna ára gamall. Hann sýnir för eftir laufblöð af hinu útdauða arnarbeyki (Fagus friedrichii). Skyldar beykitegundir finnast einkum á tempruðum svæðum í dag sem gefur skýra vísbendingu um að loftslagið á Íslandi hafi verið hlýrra og rakara á tímum arnarbeykisins en nú.

Þótt loftslag hafi tekið breytingum í gegnum jarðsöguna, sýna rannsóknir að núverandi hlýnun gerist mun hraðar en þær breytingar sem sjást í jarðlögum fyrri tíma. Vísindafólk rekur þessar hröðu loftslagsbreytingar nútímans fyrst og fremst til aukinnar losunar vegna umsvifa mannkynsins og brennslu jarðefnaeldsneytis.

Munum að steingervingar eru friðaðir samkvæmt íslenskum náttúruverndarlögum. Þeir eru hluti af náttúruarfi þjóðarinnar og óheimilt er að safna þeim nema með sérstöku leyfi. Ef við rekumst á steingervinga er mikilvægt að njóta þeirra þar sem þeir eru, taka mynd en skilja þá síðan eftir í sínu náttúrulega umhverfi.

Umfjöllunin var birt í Morgunblaðinu 6. ágúst 2026 í samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands