Kristallinn sem tvöfaldar myndir

Silfurberg er óvenju tært afbrigði af kalsíti og kristallar þess klofna í tær skáteningslaga stykki. Þegar horft er í gegnum slíkan kristal sést tvöföld mynd vegna ljósbrotseiginleika hans. Ljósið skiptist í tvær bylgjur sem sveiflast hornrétt hvor á aðra og hafa ólíkt ljósbrot. Þetta veldur því að texti virðist tvöfaldur þegar horft er í gegnum kristallinn. Þetta sjónarspil er afleiðing af uppbyggingu kristalsins og því hvernig ljós hegðar sér þegar það fer í gegnum hann.

Silfurberg frá Íslandi gegndi mikilvægu hlutverki við framvindu raunvísinda á 19. og 20. öld. Kristallarnir frá Helgustöðum í Reyðarfirði þóttu sérstaklega stórir og tærir og þar fór fram námuvinnsla með hléum frá um 1850 til 1925. Mikið magn silfurbergs var flutt úr landi og notað í ýmis vísindaleg mælitæki, meðal annars víðsjár, og við rannsóknir á skautun ljóss.

Lengi vel var Ísland eini þekkti fundarstaðurinn á svo tæru silfurbergi. Þess vegna er hreint afbrigði kalsíts kallað Iceland spar á ensku.

Silfurbergið sem hér sést er hluti af stórri gjöf frá Tækniskólanum sem meðal annars inniheldur upprunalega viðarkassa frá námuvinnslunni, fulla af silfurbergi. Hver kristall er vafinn inn í dagblað til að koma í veg fyrir að steinarnir rispist. Stærsti varðveitti silfurbergskristallinn frá Helgustaðanámu er hluti af safnkosti Náttúruminjasafnsins í London þar sem hann er til sýnis, hann er um 230 kg á þyngd og um 60 cm á hæð.

Helgustaðanáma var friðlýst sem náttúruvætti árið 1975. Markmiðið er að varðveita og viðhalda náttúrulegu ástandi svæðisins, einkum með tilliti til þeirra jarðlaga sem eru rík af silfurbergi. Óheimilt er að raska svæðinu eða safna þar steinum.

Umfjöllunin var birt í Morgunblaðinu 11. september 2026 í samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands