Blágresi – Plantan sem skýtur fræjum

Blágresi (Geranium sylvaticum) er algeng íslensk jurt sem vex oft sem undirgróður í birkiskógum og í skjólsælum brekkum. Það blómstrar fallegum bláfjólubláum blómum fyrri hluta sumars og jurtin var áður fyrr notuð sem lækningarjurt og til að lita klæði. Þegar blómin falla hætta flestir að taka eftir plöntunni, en einmitt þá tekur við spennandi hluti æviferils hennar. Þar sem blómið var áður myndast aldin með fimm fræ. Aldinið er ílangt og trjónulaga og minnir á gogg storks eða trönu. Á ensku er blágresi því meðal annars kallað crane‘s bill, eða trönugoggur og íslenska heitið storkablágresi vísar einnig til lögunar á aldininu.

Þegar fræin þroskast safnast smám saman upp spenna í aldininu. Þegar fræin eru fullþroskuð opnast fræhirslan á sérstakan hátt. Hún klofnar í fimm mjóa hluta sem sveigjast skyndilega upp og frá miðjunni eins og fimm arma stjarna. Þegar spennan nær hámarki skjótast fræin út frá plöntunni. Fræhirslan virkar þannig eins og lítil náttúruleg fræbyssa. Með þessum áhrifaríka frædreifingarbúnaði getur blágresið komið fræjum sínum langt frá móðurplöntunni og dregið úr samkeppni milli nýrra plantna.

Svona frædreifingarkerfi er gott dæmi um hvernig náttúruval getur mótað flókna eiginleika lífvera. Litlar, arfgengar breytingar sem auka líkur plöntunnar á að dreifa fræjum sínum geta orðið algengari með tímanum og þannig getur eiginleikinn þróast smám saman yfir margar kynslóðir. Blágresi er ekki eina íslenska plantan sem skýtur fræjum frá sér. Umfeðmingur og mýrfjóla m.a. geta einnig skotið fræjum sínum en þó með aðeins ólíkum búnaði en blágresi.

Staldrið við næst þegar þið gangið fram á blágresi sem er með tilbúnar fræhirslur, þið gætuð verið svo heppin að sjá og heyra fræin skjótast út með tilheyrandi smellum.

Umfjöllunin var birt Morgunblaðinu 4. september 2026 í samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands