Um Íslandssléttbak í Kaupmannahöfn og stafræna varðveislu hans

Um Íslandssléttbak í Kaupmannahöfn og stafræna varðveislu hans

Miðvikudaginn 20. mars n.k. verður haldin málstofa í Þjóðminjasafninu undir heitinu Stafrænar lausnir fyrir söfn og setur ‒ MMEx. Hér er á ferð mjög áhugvert tækifæri til að kynna sér það nýjasta sem er að gerast á sviði stafrænna lausna í tengslum við miðlun og varðveislu á menningar- og náttúruminjum.

Náttúruminjasafn Íslands tekur þátt í málstofunni og mun Aleksandr Jakovlev framkvæmdastjóri tæknifyrirtækisins Rigsters í Kaupmannahöfn greina frá verkefni sem lauk nýverið og Rigsters vann fyrir Náttúruminjasafnið – hágæða þrívíddarskönnun á beinagrind Íslandssléttbaks (Eubalaena glacialis). Dagskrá málstofunnar má lesa hér.

 

Íslandssléttbakur (Eubalaena glacialis). Einnig nefndur höddunefur, hafurkitti og sléttbakur (litli- og stóri-sléttbakur segir Jón lærði Guðmundsson). Á dönsku kallast hann nordkaper, enskir kalla hann North Atlantic right whale og þýskir glattwahl.

 

Ekki er til eintak á Íslandi af tegundinni og aðeins örfá söfn erlendis eiga heila beinagrind tegundarinnar. Meginmarkmiðið með skönnunarverkefninu á Íslandssléttbakinum, sem er skilgreindur sem hluti af íslenskum náttúruarfi, er stafræn varðveisla á beinagrind af afar fágætri hvalategund sem áður var algeng við Ísland en er nú í útrýmingarhættu. Öðrum þræði er skönnunin hugsuð til margs konar miðlunar á upplýsingum og fróðleik um tegundina, og jafnvel til að búa til eftirgerð af beinagrindinna með því að fræsa hana út eða prenta í þrívídd að hluta eða öllu leyti.

Skönnun beinagreindarinnar hjá Rigsters var all umfangsmikið verk og til þess beitt vél- og hugbúnaði sem starfsmenn þróuðu sjálfir að verulegu leyti. Hér má fylgjast með framvindu verkefnsins í kjallara Zoologisk Museum og hérna má velta fyrir sér einfaldri útgáfu af samsettri beinagrindinni.

Íslandssléttbakurinn sem Náttúruminjasafnið lét skanna á sér mjög áhugaverða sögu. Hann var veiddur hér við land árið 1891 út af Vestfjörðum og unninn í hvalstöð Victorsfélagsins norska á Höfðaodda við Dýrafjörð. Um haustið var siglt með beinagrindina til Kaupmannahafnar, til umsjónar og vörslu Dýrafræðisafns Danmerkur, Zoologisk Museum. Þar hefur beinagrindin verið í geymslu, fyrst í kjallara í miðborginni þar sem Hafnarháskóli hafði aðsetur, en síðar í kjallara við Universitetsparken í Nørrebro þar sem Zoologisk Museum er nú til staðar. Í aðfangabók Zoologisk Museum dags. 13. september 1891 er fært að beinagrindin sé komin og að hún hafi mælst 13,7 m á lengd, þar af haus 4,2 m og hryggur 9,5 m. Dýrið var með öðrum orðum fullvaxið þegar það var veitt.

Íslandssléttbakur kominn á land í hvalstöð Victorsfélagsins á Höfðaodda (Framnesi) í Dýrafirði. Myndin er tekin 1891, sama ár og hvalurinn sem Náttúruminjasafnið hefur látið skanna. Er þetta sá hvalur? Myndin er fengin úr bók Smára Geirssonar, Stórhvalaveiðar við Ísland til 1915, sem kom út 2015.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Íslandsslétttbakurinn umræddi í kjallara Zoologisk Museum. Merktur ZMUC-CN2 í aðfangaskrá. Ljósmynd: NMSÍ.

 

Hryggjarsúlur tveggja Íslandssléttbaka (í hillu) í kjallara Zoologisk Museum. Veiddir 1891 og 1904. Ljósmynd: NMSÍ.

Og þeir eru fleiri Íslandssléttbakarnir sem leynast í kjallara Zoologisk Museum. Þar eru tvær beinagrindur til viðbótar af þessari tegund, þar af önnur, sú stærri (11,5 m) af hval sem einnig var veiddur við Ísland, árið 1904 af norskum hvalföngurum. Hin beinagrindin er af ungviði sem drapst við strendur Spánar árið 1854.

Með sanni má segja að Íslandssléttbakarnir tveir sem voru veiddir hér við land séu hluti af náttúruarfi Íslands. Hvalirnir héldu til við Ísland og voru veiddir þar. Margt bendir til að þessi tvö dýr séu meðal þeirra allra síðustu af þessari tegund sem yfir höfuð voru veiddir í Atlantshafi. Tegundin var all algeng í norðanverðu Atlantshafi á öldum áður, bæði við austurströnd Ameríku og vesturströnd Evrópu. Baskar veiddu að líkindum Íslandssléttbaka hér við land undir lok miðalda. Þeim fór hratt fækkandi vegna ofveiði og strax um miðja 19. öld höfðu menn áhyggjur af stórfelldri fækkun tegundarinnar.

Tegundin er afar fáliðuð og er heildarstofninn álitinn vera aðeins 400‒500 dýr, þar af líklega einungis um 100 dýr við vestanverða strönd Evrópu og N-Afríku. Tegundin hefur verið alfriðuð síðan 1930 samkvæmt ákvörðun Alþjóðahvalveiðiráðsins (IWC) og samkvæmt hættuflokkun Alþjóðanáttúruverndarsambandsins (IUCN) telst tegundin vera „Í hættu“ (e. Endangered – EN) og mjög miklar líkur á að hún verði útdauð í náttúrunni í fyrirsjáanlegri framtíð. Vandinn sem steðjar að tegundinni í dag eru einkum ásiglingar, ánetjun og hlýnun sjávar með tilheyrandi breytingum í sjávarlífríkinu, þ.m.t. í fæðu hvalanna.

Málstofan um stafrænu lausnirnar verður í fyrirlestrarsal Þjóðminjasafns Íslands miðvikudaginn 20. mars og hefst kl. 9:00 og stendur til kl. 17:00 og fer fram á ensku. Sætaframboð er takmarkað og skráning bindandi og fer fram á heimasíðu FÍSOS hér. Að málstofunni standa Borgarsögusafn Reykjavíkur, Þjóðminjasafn Íslands og Félag íslenskra safna og safnmanna (FÍSOS) í samstarfi við danska fyrirtækið MMEx. Safnaráð styrkir málstofuna.

Fullt  hús á safnanótt

Fullt hús á safnanótt

Talið er að um sjö hundruð manns hafi heimsótt sýninguna Vatnið í náttúru Íslands á safnanótt s.l. föstudag. Starfsmenn Náttúruminjasafnsins tóku á móti gestum en ókeypis var inn á allar sýningar í Perlunni frá kl 18–23. 160 manns skiluðu lausnum í fjölskyldugetraun safnsins en spurningar og þrautir byggðust á sýningunni.

Vinningar voru þrír og fá vinningshafar gjafabréf fyrir 2 fullorðna og 2 börn á sýningar í Perlunni. Dregið var úr réttum lausnum og eru vinningshafar: Helga Skúladóttir, Karólína Guðjónsdóttir og Sæunn Lofn Jónasdóttir. Náttúruminjasafnið þakkar öllum komuna og þátttöku í leiknum.

Leiðrétting

Leiðrétting

Þau mistök urðu við prentun 3.-4. heftis Náttúrufræðingsins, 88. árg. að mynd á bls. 94 sem sýna átti lengdardreifingu bleikju í rannsóknaveiðum í Mývatni 1986–2016 sýndi aðeins lengdardreifingu á árinu 1986.

Hér má hlaða niður og prenta út leiðréttri mynd. Höfundur og lesendur eru beðnir velvirðingar á þessum mistökum.
NFR_88_3-4_Silungur-bls 94 Leiðrétt

Náttúrufræðingurinn er kominn út

Náttúrufræðingurinn er kominn út

Nýtt tvöfalt hefti Náttúrufræðingsins er komið út, 3.-4. hefti 88. árgangs. Að þessu sinni má segja að Mývatn sé í forgrunni: Forsíðuna prýðir ljósmynd Árna Einarssonar af Klösum og Kálfastrandarstrípum í Mývatni og meðal efnis er grein Guðna Guðbergssonar um vöktun silungs í Mývatni 1986–2016 og önnur eftir Eydísi Salome Eiríksdóttur og fleiri um áhrif lífríkis á efnasamsetningu Mývatns.

Af öðru spennandi efni má nefna grein um magn kalkþörungasets á Vestfjörðum og í Húnaflóa og grein um áhrif vegalagningar í kjölfar virkjunarframkvæmda á áður fáförnum slóðum.

(more…)

Elstu þekktu bátsleifar á Íslandi fundnar í Þingvallavatni

Bátsleifar sem fundust s.l. haust í Þingvallavatni reyndust við aldursgreiningu vera um 500 ára gamlar. Þetta eru elstu þekktu bátsleifar á Íslandi, líkast til af 4–5 m löngum báti sem smíðaður var á Íslandi gagngert til veiða á vatninu. Hilmar J. Malmquist, forstöðumaður Náttúruminjasafns Íslands og Bjarni F. Einarsson fornleifafræðingur telja þetta mjög merkilegan fund og vonast þeir til þess að unnt verði að ná bátnum upp og forverja hann. Bátsflakið er lögum samkvæmt í umsjón Þjóðminjasafns Íslands.

Kvikmynd: Erlendur Bogason fyrir Náttúruminjasafn Íslands.

(more…)

Dýrmæt og rausnarleg bókagjöf

Dýrmæt og rausnarleg bókagjöf

Pétur ásamt Vigdísi Finnbogadóttur fyrrum forseta Íslands. Vigdís ritaði formála að bókum Péturs um Þingvallavatn sem út komu 1992, 2002 og 2011. Bókin Þingvallavatn, undraheimur í mótun, hlaut íslensku bókmenntaverðlaunin á árinu 2002.

Pétur M. Jónasson, 98 ára, prófessor emeritus við Kaupmannahafnarháskóla og dætur hans Margrét og Kristín hafa fært Náttúruminjasafni Íslands einkar veglega bókagjöf. Gjöfin telur um 500 titla af fræðiritum um náttúru, einkum vatnalíffræði, eftir evrópska náttúrufræðinga, frá ofanverðri 17. öld og fram á 21. öldina. Mörg verkin eru mikil fágæti og afar dýrmæt, sem fá söfn geta státað af.

Pétur afhendir Hilmari J. Malmquist elstu bókina í bókakostinum, ANATOME ANIMALIUM, Terrestrium variorum, Volatilium, Aquatilium, Serpentum, Insectorum, Ovorumque, structuram naturalem. Bókinkom út í Amsterdam árið 1681 og er eftir hollenska lækninn og líffærafræðinginn Gerard Blasius (1627–1682). Bókin er hinn mestu dýrgripur og fágæti, um 500 blaðsíður, bundin í skinn og ríkulega myndskreytt.

Bókagjöfinni var veitt viðtaka í Veröld, húsi Vigdísar, sunnudaginn 2. desember s.l. að viðstöddum Pétri og fjölskyldum dætra hans, frú Vigdísi Finnbogadóttur og Lilju D. Alfreðsdóttur mennta- og menningarmálaráðherra og fleiri gestum, þ.á m. mörgum fyrrum nemendum og samstarfsmönnum Péturs. Dætur Péturs, þær Kristín Jónasson og Margrét Jónasson, lýstu gjöfinni sem fyllir þrjú vörubretti og afhentu safninu bókaskrá ásamt kvittunum fyrir bókakaupum allt frá árinu 1949, sem Pétur hafði haldið til haga.

Hilmar J. Malmquist forstöðumaður Náttúruminjasafnsins færði Pétri M. Jónassyni hjartanlegar þakkir fyrir veglega bókagjöf. Á myndinni má sjá til vinstri Margréti og Kristínu, dætur Péturs og Pétur sjálfan sem varð 98 ára í sumar. Fyrir miðri mynd eru þær Vigdís Finnbogadóttir fyrrum forseti Íslands og Lilja D. Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra ásamt gestum sem margir hafa numið við fótskör Péturs í Hafnarháskóla.

Ester Rut Unnsteinsdóttir, formaður Hins íslenska náttúrufræðifélags, Viðar Hreinsson sagnfræðingur og Árni Hjartarson jarðfræðingur virða fyrir sér bókina ANATOME ANIMALIUM frá árinu 1681. Í baksýn eru Ólafur Andrésson prófessor við H.Í. og Bjarni F. Einarsson fornleifafræðingur.

„Framlag Péturs til menningararfs þjóðarinnar felst ekki aðeins í þessari veglegu bókagjöf, heldur, eins og margir þekkja, í ómetanlegu framlagi hans til náttúrurannsókna og náttúruverndar í landinu. Hér vísa ég til brautryðjandi rannsóknaverkefna undir forystu Péturs á vistfræði Mývatns og Þingvallavatns og baráttu Péturs í kjölfarið fyrir verndun þessara náttúruperla,“sagði Hilmar J. Malmquist, forstöðumaður Náttúruminjasafnsins þegar hann færði Pétri þakkir fyrir gjöfina.

Ester Rut Unnsteinsdóttir, formaður Hins íslenska náttúrufræðifélags, Viðar Hreinsson sagnfræðingur og Árni Hjartarson jarðfræðingur virða fyrir sér bókina ANATOME ANIMALIUM frá árinu 1681.Í baksýn eru Ólafur Andrésson prófessor við H.Í. og Bjarni F. Einarsson fornleifafræðingur.
Hilmar sagði þessa veglegu bókagjöf úr einkasafni Péturs styðja afskaplega vel við meginhlutverk í starfsemi Náttúruminjasafnsins, sem samkvæmt safnalögum er einmitt að tryggja bæði menningar- og náttúruarf Íslands, gera hann aðgengilegan almenningi, efla skilning á honum og stöðu hans í samfélaginu og auka með því móti lífsgæði manna.

Hann þakkaði Ingibjörgu Sverrisdóttur landsbókaverði fyrir að bregðast fljótt og vel við og skjóta skjólshúsi yfir bókakostinn og hýsa hann til bráðabirgða, eða þar til hann hefur verið skráður rafrænt og gerður aðgengilegur almenningi. „Þá geri ég mér vonir til þess að bókagjöfin verði hýst hér Loftskeytastöðinni gömlu, a.m.k. til að byrja með, eða þar til Náttúruminjasafnið hefur eignast eigið húsnæði undir starfsemi sína“ sagði Hilmar.


Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra ásamt Pétri M. Jónassyni við afhendingu bókagjafarinnar.

Pétur lék á alls oddi við afhendingu bókanna – og tók m.a. upp gamla kennaratakta en á meðal gesta  voru margir fyrrum nemendur hans við Kaupmannahafnarháskóla.

Pétur Mikkel Jónasson, fæddist 18. júní 1920 í Reykjavík. Á unga aldri dvaldi hann hjá afa sínum og ömmu í Miðfelli á bökkum Þingvallavatns og þar drakk hann í sig stórbrotna náttúru Þingvallasveitar. Pétur fór utan 1939 og nam vatnalíffræði við Hafnarháskóla og lauk þaðan magistersprófi 1952 og doktorsprófi 1972. Viðfangsefni Péturs voru vistfræði straum- og stöðuvatna í Danmörku. Síðar beindi Pétur einnig sjónum að Íslandi og stóð hann fyrir umfangsmiklum rannsóknum á vistfræði Mývatns-Laxár og Þingvallavatns á árunum 1971–1982.