Dularfull tengsl fugls og krabbadýrs

Helsingjanef tilheyra sérkennilegum krabbadýrum af ættbálki skelskúfa (Cirripedia). Helsingjanef eru skyld hrúðurkörlum og báðir hópar teygja út fíngerða ummyndaða fætur sína til að ná í fæðu úr sjónum. Helsingjanef eru að öðru leiti mjög ólík hrúðurkörlum í útliti en þau hafa langan, mjúkan stilk sem festir þau við undirlagið. Á þessum stilk situr dýrið sjálft, umlukið skeljum sem mynda einskonar „höfuð“. Helsingjanef minna því óneitanlega á litla gæsahálsa og gogga. Helsingjanef lifa ekki við strendur Íslands en þau berast hingað með hafstraumum á m.a. rekaviði. Nokkrar tegundir hafa fundist hér í gegnum tíðina og þessi sýningargripur er af tegundinni Lepas anatifera.

Helsingjar (Branta leucopsis) eru gæsir sem koma til Íslands sem fargestir á vorin og haustin. Þeir verpa aðallega á Grænlandi og nú í auknum mæli á Íslandi, en hafa vetursetu á Bretlandseyjum. Fyrr á öldum vissu Evrópubúar lítið um varpstöðvar helsingja. Fuglarnir birtust skyndilega á haustin og hurfu svo aftur á vorin, en engin hreiður eða ungar fundust. Því spratt upp sú hugmynd að helsingjar yrðu ekki til eins og aðrir fuglar, heldur kæmu úr sjónum – nánar tiltekið úr helsingjanefjum. Þessi hugmynd lifði einnig á Íslandi og náttúrufræðingurinn Jón lærði skrifaði á 17. öld að helsingjar vaxi útúr trjám á sjó. Helsingjanef rak stundum á fjörur og um svipað leyti birtust helsingjarnir skyndilega. Fyrir fólk sem hafði ekki séð varp þeirra á fjarlægum slóðum var því ekki óeðlilegt að tengja saman þessi undarlegu krabbadýr og fuglana sem virtust birtast upp úr þurru.

Nú vitum við að helsingjanef, krabbadýrið sérstaka, breytist aldrei í fugl en þessar tvær lífverur hafa bundist sterkum böndum í þessari skemmtilegu þjóðtrú. Sagan lifir m.a. áfram í enska heitinu á helsingjum sem er barnacle goose og helsingjanefi sem er goose barnacle.

Umfjöllunin var birt í Morgunblaðinu 2. október 2026 í samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands