Jarðfræðikort  Þorvaldar Thoroddsen er varðveitt sem hluti af safnkosti Náttúruminjasafns Íslands og er gjöf frá Sigmundi Einarssyni jarðfræðingi.

Jarðfræðikort Þorvaldar Thoroddsen

Þorvaldur Thoroddsen (1855–1921) er oft nefndur fyrsti jarðfræðingur Íslands. Hann fæddist í Flatey á Breiðafirði 1855, sonur Jóns Thoroddsens sýslumanns og skálds og Kristínar Ólínu Þorvaldsdóttur Sívertsen. Hann fór ungur til Reykjavíkur í fóstur til Katrínar móðursystur sinnar og eiginmanns hennar, Jóns Árnasonar þjóðsagnasafnara og landsbókavarðar. Hann lauk stúdentsprófi frá Lærða skólanum og hélt út til Kaupmannahafnar 1875. Þar hugðist hann nema dýrafræði en sneri sér fljótt að jarðfræði og urðu jarðfræðirannsóknir hans ævistarf. Árið 1880 hélt hann heim til Íslands próflaus og kenndi náttúrufræði við Möðruvallaskóla og Lærða skólann fram til 1895. Þá fluttist hann aftur til Kaupmannahafnar þar sem hann stundaði rannsóknir við Hafnarháskóla allt til dauðadags. Hann hlaut prófessorsnafnbót við skólann árið 1902.

Þorvaldur var með eindæmum afkastamikill og einsetti sér að skrifa skipulega um heildarnáttúrufar Íslands. Á langri starfsævi sinni gaf hann út hvert stórverkið á fætur öðru, bæði á íslensku sem og erlendum málum. Hann fór í stórleiðangra um allt land, byggðir sem óbyggðir, nær öll sumur 1882–1898. Á veturna vann hann úr rannsóknargögnum, ritaði bækur og ritgerðir og flutti erindi. Meðal helstu verka hans má nefna Landfræðisögu í fjórum bindum, Landskjálfta á Íslandi í tveimur hlutum, Lýsingu Íslands, Árferði á Íslandi í þúsund ár auk hins geysimikla eldfjallarits Geschichte der Isländischen Vulkane, sem kom út árið 1925 að honum látnum.

Nákvæmni Þorvaldar í vinnubrögðum og næmni fyrir náttúru landsins sést einkar vel í hinu fræga jarðfræðikorti hans sem kom fyrst út árið 1901. Það var fyrsta jarðfræðikortið sem náði yfir allt Ísland og raunar var slíkt heildarkort ekki gefið aftur út fyrr en nær öld síðar, af Náttúrufræðistofnun árið 1989. Á korti Þorvaldar má þegar greina þá heildardrætti í jarðfræði landsins sem við þekkjum í dag. Kortið sýnir hið mikla umfang vinnu hans og er eitt merkasta framlag til skilnings á jarðfræði Íslands sem unnið hefur verið.

Umfjöllunin var birt í Morgunblaðinu 2. júlí 2026 í samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands