Þetta uppstoppaða keldusvín er varðveitt sem hluti af safnkosti Náttúruminjasafns Íslands en uppruni þess er óþekktur.

Keldusvín – Fuglinn sem hvarf

Keldusvín (Rallus aquaticus) er votlendisfugl sem er útbreiddur í Evrópu og Asíu og varp á Íslandi fram á tuttugustu öldina. Keldusvínið dó út sem varpfugl í kringum 1970 og finnst nú eingöngu sem flækingsfugl. Ástæðan fyrir hinu skrýtna nafni sem fuglinn ber er líklega sérkennilegur söngur þess, en það hrín líkt og svín í keldunum og mýrunum. Keldusvínið á Íslandi var líklega staðfugl sem fannst víða á láglendi, aðallega á Suðurlandi og hélt sig við heitar laugar og læki á veturna. Fuglarnir gerðu sér hreiður í hávöxnum mýrargróðri og urpu 6-10 eggjum, sem er óvenjumikið.

Það er aðallega tvennt sem olli útdauða keldusvínsins; framræsla votlendis og innflutningur á minki. Framræsla votlendis hófst af miklum krafti upp úr 1940 og náði hámarki um 1970. Á svipuðum tíma náði minkur fótfestu í íslenskri náttúru. Á örfáum áratugum missti keldusvínið því búsvæði sín auk þess sem minkur varð landlægur á þessum varpslóðum og tók bæði egg og fugla. Þessar miklu breytingar urðu íslenska keldusvínastofninum að falli á nokkrum áratugum. Íslenski stofninn var á norðlægum mörkum útbreiðslu sinnar og var því líklega sérstaklega viðkvæmur fyrir breytingum. Heimsstofninn er sem betur fer sterkur þrátt fyrir ýmsar áskoranir en útdauði íslenska stofnsins sýnir hve viðkvæmir litlir stofnar votlendisfugla eru.

Á Íslandi, sem og annars staðar hefur aldrei verið mikilvægara en nú að vernda og endurheimta votlendi. Við getum ekki endurheimt það sem er horfið, eins og íslenska keldusvínastofninn eins og hann var, en vernd og endurheimt hafa bæði jákvæð áhrif á líffræðilega fjölbreytni og á loftslagið. Keldusvín koma sem flækingsfuglar reglulega og ef hér myndast heppileg búsvæði þá heyrum við kannski aftur hrín úr keldunum eins og áður.

Umfjöllunin var birt í Morgunblaðinu 9. júlí 2026 samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands