Stokkönd (Anas platyrhynchos)

Karlfuglinn, steggurinn, er ávallt stærri en kvenfuglinn, kollan, hjá andfuglum, og hjá öndum er hann yfirleitt mun skrautlegri. Eitt af sérkennum andfugla er að þeir fella fjaðrir síðsumars, þar á meðal flugfjaðrir og verða því ófleygir um tíma. Andasteggir skipta um bolfiður áður en þeir fella flugfjaðrir og fá þá svonefndan felubúning, sem er oft svipaður búningi kollunnar. Felubúningurinn er því eins konar sumarbúningur þeirra. Þeir skarta síðan skrúðbúningi um haustið, eftir að þeir verða fleygir að nýju.

Fullorðinn rauðbrystingur í vorbúningi á Patreksfirði.

Stokkandarhjón á Djúpavogi.

Ungur rauðbrystingur í Eyrarbakkafjöru.

Stokkandarhjón á Stokkseyri.

.

Rauðbrystingahópur í Eyrarbakkafjöru.

Sofandi stokkandarsteggir í Suðurnesi, Seltjarnarnesi.

Rauðbrystingahópur í Eyrarbakkafjöru.

Stokkandarhjón á Bakkatjörn, Seltjarnarnesi.

Rauðbrystingahópur í Eyrarbakkafjöru.

Stokkandarhreiður í Vatnsmýri, Reykjavík.

Útlit og atferli

Stokköndin er algeng, stór buslönd sem flestir kannast við. Steggurinn, grænhöfðinn, er með glansandi dökkgrænt höfuð og háls, neðst á hálsi er hvítur hálshringur og neðan hans tekur við rauðbrún bringan. Búkur og vængir eru gráleit, dekkri og brúnleitari að ofan en neðan. Undirstél og undirgumpur eru svört, stélið hvítt og gumpurinn svartur með tveimur krókfjöðrum fyrir miðju. Í felubúningi er hann dekkri en kolla, sérstaklega á höfði, og goggur gulleitari. Ungfuglar taka á sig lit fullorðinna fugla strax á fyrsta hausti. Kollan er öll brúnflikrótt, með ljósara höfuð og bringu. Höfuð og háls eru fínlega rákótt, með dekkri koll og augnrák. Bæði kyn hafa dökkbláa vængspegla með hvítum og svörtum bryddingum. Goggur steggs er gulgrænn með svartri nögl, goggur kollu daufgulrauður eða ólífubrúnn, oft með flekkjum. Fætur beggja kynja eru rauðgulir og augu dökk.

Stokkönd er stærst og þéttvöxnust buslandanna og oftast auðgreind. Hún flýgur hratt með grunnum vængjatökum og flýgur snöggt upp af vatni með bröttu uppflugi. Hún á auðvelt með gang og gengur í láréttri stöðu. Hún leitar sér ætis með því að hálfkafa með bakhlutann upp í loft, aðeins með haus og háls undir yfirborði, eða hún tínir æti úr vatnsborði. Steggurinn yfirgefur kolluna meðan hún liggur á og safnast steggirnir í hópa til að fella flugfjaðrir. Pörun stendur síðan yfir allan veturinn fram á vor.

Er venjulega hávær, garg kollunnar er rámt „bra-bra“ en steggurinn er hljóðlátari, flautar í biðilsleikjum.

 

Lífshættir

Stokkönd er bæði plöntu- og dýraæta. Hálfkafar eða buslar eftir smádýrum, fræjum, rótum og sprotum á grunnu vatni, leitar einnig ætis á þurru landi. Kollur um varptímann og ungar lifa aðallega á dýrafæðu (t.d. rykmýslirfum og -flugum) fyrstu vikurnar. Kafar stundum.

Verpur í margs konar kjörlendi, þó aðallega í og við votlendi á láglendi, oft nærri mannabústöðum. Hreiðrið er venjulega vel falið í gróðri, milli steina eða þúfna, í drasli o.s.frv., gert úr grasi og fóðrað með dúni. Urptin er 6–12 egg, álegan tekur um 4 vikur og ungarnir verða fleygir á 7–9 vikum. Stokkendur fella flugfjaðrir á vötnum og tjörnum girtum stör. Eru á veturna við strendur en einnig á íslausu ferskvatni.

Útbreiðsla og stofnstærð

Stokkönd er sennilega útbreiddasta öndin á láglendi, en er sjaldgæf á hálendinu. Hún hefur mikla aðlögunarhæfni og er oft í nánu sambýli við manninn. Sést víða um land á veturna. Talið er að slæðingur hafi vetursetu á Bretlandseyjum. Algeng um allt norðurhvelið og hefur verið flutt um allan heim .

Þjóðtrú og sagnir

Líkt og um flestar aðrar endur, fjallar íslensk þjóðtrú ekki mikið um stokköndina. Víða eru endur taldar veðurvitar og hér hefur borið við, að þær finni á sér eldsumbrot eða jarðhræringar.

Grænhöfði

Er sólvindar taka að sækja á
og sópa burt vetrarsnænum,
einn dag er hann kominn karlinn sá
í kelduna skammt frá bænum.

Það glampar fallega á grænan koll
og glitofnar fjaðrir skína,
er göslar hann útí grunnan poll,
með gráu konuna sína.

Og sálir barnanna vermdar von
í víddum blámans sig lauga,
er sjá þau vatnanna villta son
með vorið blikandi í auga.

Þau hlusta ekki oftar á það rugl
að enn geti komið hríðar,
hver efar að svona fagur fugl
sé forboði nýrrar tíðar.

Jóhannes úr Kötlum

Hópur rauðbrystinga í Flóa.

Stokkandarkolla með unga á Reykjavíkurtjörn.

Rauðbrystingahópur í Eyrarbakkafjöru.

Stokkandarsteggur í fjaðrafelli á Reykjavíkurtjörn.

Myndir og texti eftir Jóhann Óla Hilmarsson

This site is protected by wp-copyrightpro.com