Jón Bogason lýsti og teiknaði fjölda tegunda sjávarhryggleysingja. Á myndinni má sjá trjónukrabba (Hyas araneus) sem algengur er við alla landshluta.

Jón Bogason – Ötull náttúrufræðingur

Jón Bogason (1923–2009) er meðal merkustu náttúrufræðinga landsins. Hann fæddist í Flatey á Breiðafirði og ólst þar upp í nálægð við sjóinn. Síðar sagði hann að þar hefði áhugi hans á dýrum kviknað og fylgt honum alla tíð. Á árunum 1946–1947 stundaði Jón nám við Myndlista- og handíðaskóla Íslands. Hann stundaði sjómennsku og vann ýmis verkamannastörf áður en hann byrjaði að vinna sem sérfræðingur hjá Hafrannsóknastofnun. Þar sinnti hann rannsóknum á lífríki sjávar, hóf söfnun á lindýrum og byggði upp mikla þekkingu á þeim.

Safn Jóns er eitt hið umfangsmesta sinnar tegundar á landinu. Það telur fjölda tegunda sjávarhryggleysingja, þar á meðal skeldýr, kuðunga, krabbadýr, burstaorma og skrápdýr. Jón var mjög nákvæmur í skráningu og sýnum hans fylgdu upplýsingar um sýnatöku ásamt útbreiðslukortum. Í safninu er að finna fjölmargar tegundir sem áður höfðu ekki fundist við strendur landsins. Jón safnaði jafnframt sýnum af tegundum sem áður voru óþekktar. Þá fann hann nýja tegund af einskeljungum (Monoplacophora), ættkvísl sem vísindafólk hafði lengi talið útdauða.

Fjölmargar fræðigreinar vísa í safnkost Jóns. Þar má meðal annars nefna grein eftir vin Jóns, Anders Warén, sem síðar lýsti nýrri ættkvísl skeldýra sem nefnd var Bogasonia til heiðurs Jóni.  Seinna var tegund innan sömu ættkvíslar, (Beringius bogasoni) nefnd í höfuðið á honum. Jón hlaut fjölda viðurkenninga fyrir störf sín, meðal annars frá Háskóla Íslands og Náttúrufræðistofnun Íslands. Þá var hann sæmdur riddarakrossi hinnar íslensku fálkaorðu fyrir rannsóknir sínar á lífríki hafsins.

Safnkostur Jóns Bogasonar er varðveittur á Náttúrufræðistofnun, Náttúrusafni Kópavogs og hjá Náttúruminjasafni Íslands. Börn Jóns gáfu Náttúruminjasafni Íslands um 1.100 tegundasýni, en um helmingur sýnanna er erlendur. Með gjöfinni fylgdu einnig vatnslitaðar teikningar Jóns ásamt útbreiðslukortum og höfundarétti þeirra. Safnið er afar stolt af þessum safnkosti og hluti teikninga Jóns er þegar aðgengilegur á gagnagrunninum sarpur.is.

Umfjöllunin var birt í Morgunblaðinu 30. júlí 2026 í samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands