Sýnið á myndinni er úr Krókskeljalögunum sem er yngsta og efsta lagið í Tjörneslögunum. Það heitir eftir krókskelinni (Serripes groenlandicus) sem er vel varðveitt í sýninu. Það, ásamt fleiri sýnum úr Tjörneslögunum er varðveitt sem hluti af safnkosti Náttúruminjasafns Íslands.

Tjörneslögin

Tjörnes er einn merkasti jarðfræðistaður Íslands. Úr jarðlögum á nesinu – setlögum, skeljasteingervingum og hraunum, má lesa margbrotna jarðsögu á norðurhveli jarðar síðustu milljónir ára. Rannsóknir á Tjörnesi hafa meðal annars leitt í ljós hvenær Beringssundið milli Norður-Ameríku og Síberíu opnaðist fyrst, en nýjustu rannsóknir benda til að það hafi gerst fyrir um fimm milljónum ára. Greiningar á jarðlögum Tjörness hafa þó ekki síst dregið fram hægfara kólnun loftslags og innreið ísaldar á Íslandi. Hún sést í elstu ummerkjum um jökla sem skriðið hafa ofan af hálendinu niður að sjó á Tjörnesi fyrir um 2,5 milljónum ára.

Fyrsta gagngera jarðfræðirannsókn á skeljalögum á Tjörnesi, var unnin af Guðmundi Bárðarsyni árið 1925. Hann kortlagði þau mjög nákvæmlega og skipti upp í einingar eftir skeljategundum. Hans vinna hefur verið grunnur að öllum síðari tíma rannsóknum á Tjörnesi.

Tjörneslögunum er skipt í þrjá meginhluta sem nefnast gáruskelja-, tígulskelja- og krókskeljalög. Í elstu lögunum eru þrjár tegundir svokallaðra gáruskelja ráðandi. Í dag lifa gáruskeljar allt frá Noregi suður að Marokkó. Tilvist þeirra í setlögum Tjörness bendir til mun hærri sjávarhita við Ísland við upphleðslu setsins, allt að 10 °C hærri en nú. Við Reká á Tjörnesi breytist skeldýrafánan og tígulskeljategundin Spisula arcuata tekur við sem einkennisskel í lögunum. Sú tegund er raunar útdauð en aðrar skeljar í sömu lögum benda til að sjórinn hafi þá verið um 5 °C hlýrri en í dag.

Við Hallbjarnarstaðarkamb tekur loks krókskel við sem einkennisskel. Þá eru hlýsjávartegundir margar horfnar og skeljar sem nú lifa við Tjörnes fyrst teknar að sjást. Sjávarhiti við upphleðslu krókskeljalaganna virðist hafa verið flöktandi, en jafnvel farið niður í núverandi sjávarhita. Aldursgreining á hraunum sem liggja ofan á yngstu skeljalögunum er hins vegar flókin og því er aldur þeirra enn óljós. Rannsóknir á þessum merkilegu skeljalögum eru því enn verðugt viðfangsefni jarðfræðinga í dag.

Umfjöllunin var birt í Morgunblaðinu 25. júní 2026 í samstarfi við Náttúruminjasafn Íslands