Karlfuglinn er fundinn!

Kvenfuglsins enn leitað

Þetta er hann: Karlfuglinn sem drepinn var í Eldey 3. júní 1844 er uppstoppaður í Konunglega belgíska náttúrufræðisafninu í Brussel. Ljósm: Thierry Hubin/Royal Belgian Institute of Natural Sciences.

Hamur karlfuglsins, annars tveggja síðustu geirfuglanna sem drepnir voru við Ísland 1844, er fundinn!

Með DNA-greiningu á innyflum fuglanna, sem varðveitt eru í Náttúrufræðisafni Danmerkur, og samanburði við erfðaefni úr uppstoppuðum eintökum á söfnum víða um heim fannst hamur karlfuglsins í náttúrufræðisafninu í Brussel. Hamur kvenfuglsins er hins vegar enn ófundinn, en vísbendingar eru um hvar hann er niður kominn.

Hamirnir sem hurfu

Þegar fuglarnir voru drepnir í byrjun júní 1844 í Eldey höfðu geirfuglshamir verið eftirsóttir meðal safnara um árabil. Fuglinn var ekki lengur veiddur til átu heldur til að stoppa upp en talið er að til séu í heiminum um 80 hamir og uppstoppaðir geirfuglar – þeirra á meðal sá sem keyptur var til Íslands 1971.

Vitað er að bæði innyflin og hamirnir komu á náttúrufræðisafnið í Kaupmannahöfn 1844 og þar hafa innyfli fuglanna síðan verið varðveitt. Hins vegar hurfu hamirnir, þeir voru á árinu 1845 skráðir í eigu þekkts safnara í Kaupmannahöfn en síðan ekki söguna meir og hafa sagnfræðingar og náttúruvísindamenn reynt að leysa gátuna um hvar þeir væru niður komnir.

Um síðustu aldamót hafði breska geirfuglasérfræðingnum Erroll Fuller tekist að þrengja  hringinn og birti hann skrá yfir fimm eintök sem hann taldi að helst kæmu til greina og varðveitt eru í söfnum í Evrópu og Bandaríkjunum. Og þá kom til kasta nýrrar tækni erfðavísindanna.

Gátan leyst til hálfs

Fimmtán vísindamönnum frá Danmörku, Noregi, Bretlandi, Þýskalandi og Nýja Sjálandi hefur nú tekist að leysa gátuna til hálfs og birtu þeir niðurstöður sínar í sumar í GENES, vísindariti um erfðafræði. Þeir tóku erfðaefni hvatbera úr innyflum síðustu geirfuglanna í Kaupmannahöfn og báru saman við erfðaefni í fjórum uppsettum hömum á söfnum í Kiel og Oldenburg í Þýskalandi, Los Angeles í Bandaríkjunum og Brussel í Belgíu, en Fuller taldi þetta líklegustu eintökin.

Erfðaefni úr vélinda karlfuglsins í Kaupmannahöfn smellpassaði við haminn í Brussel en vonbrigðin urðu mikil þegar erfðaefni úr hjarta kvenfuglsins passaði ekki við neinn haminn. Við nánari athugun telja vísindamennirnir hins vegar líkur á að finna ham kvenfuglsins á safni í Cincinnati í Bandaríkjunum – og hafa reyndar fengið leyfi til að taka sýni úr honum til erfðagreiningar!

Það verður því væntanlega framhald á þessari 173ja ára sögu síðasta geirfuglaparsins sem drepið var við Ísland svo vitað sé.

Geirfugl Pinguinis impennis

Geirfugl var stór fugl af ætt svartfugla og var algengur við norðanvert Atlantshaf fyrr á öldum, þar á meðal við Ísland. Fuglinn var eftirsóttur til matar enda stórvaxinn og feitur. Um hann segir Þorvaldur Thoroddsen í Lýsingu Íslands sem út kom árið 1900:

„Geirfugl var algengur við Ísland fyr á öldum en er 
nú horfinn og að öllum líkindum útdauður; seinast 
var hann í Geirfuglaskerjum fyrir utan Reykjanes, 
en af því fuglinn var eigi fleygur og viðkoman lítilen mikið var drepið eyddist hann fljótt.“

Aldauði tegundar – sérsýning sem var

Vélinda og magi karlfuglsins sem drepinn var í Eldey 1844. Sýnið var tekið úr vélindanu. Ljósm. Ólöf Nordal.

Náttúruminjasafn Íslands og Ólöf Nordal myndlistamaður efndu til sérsýningar um geirfuglinn í Safnahúsinu á síðasta ári.

Sýningunni  var ætlað að vekja fólk til umhugsunar um mikilvægi ábyrgrar og siðlegrar umgengni við undur og auðlindir náttúrunnar. Útrýming geirfuglsins er svartur blettur í sögu mannkyns og þar eiga Íslendingar sinn þátt. Núlifandi ættingjar geirfuglsins, haftyrðill, stuttnefja og fleiri svartfuglar, eiga í vök að verjast vegna veiða og loftslagshlýnunar. Sú staða vekur upp spurningar um hvað við höfum lært af fyrri mistökum.

Á sýningunni gaf að líta uppstoppaðan geirfugl sem keyptur var 1971, uppdrátt af Geirfuglaskeri frá því um 1770 sem sýnir veiðar á geirfugli og fleiri svartfuglum, og ný verk eftir Ólöfu Nordal: Ellefu ljósmyndir af líffærum og innyflum síðustu geirfuglanna tveggja eins og þau eru varðveitt í Náttúrufræðisafni Danmerkur, frásögn af drápi síðustu geirfuglanna í Eldey og myndskeið sem sýndi veiðar á fugli í Vestmannaeyjum. Sýningin var opnuð 16. júní 2016 og stóð í Safnahúsinu í eitt ár.

Svartbakur

Svartbakur (Larus marinus)

Fullorðinn svartbakur í Melrakkaey, Grundarfirði.

Svartbakur eða veiðibjalla er af máfaætt og ættbálki strandfugla, eins og vaðfuglar, kjóar, þernur, svartfuglar o.fl. Hér á landi verpa að staðaldri sjö máfategundir og ein að auki er algengur vetrargestur.

Útlit og atferli

Svartbakur er stærstur máfa og líkist sílamáfi í útliti, en þeir voru hér áður kallaðir stóri og litli svartbakur. Fullorðinn fugl er svartur á baki og yfirvængjum en annars hvítur. Vængbroddar eru svartir með hvítum doppum, samlitir yfirvængnum. Kynin eru eins útlits, en karlfuglinn er heldur stærri. Á veturna er hann með ljósbrúna díla á höfði. Ungfugl er ljósgráleitur um höfuð, bringu og kvið en annars dökkflikróttur, með dökka vængbrodda og breitt dökkt stélband. Búningaskipti ungfugla eru svipuð og hjá silfurmáfi og sílamáfi. Á öðrum og þriðja vetri lýsast ljósu hlutarnir og bak og yfirvængir dökkna. Fullorðnir fuglar verða best greindir frá sílamáfi á stærð, dekkra baki, samlitum vængbroddum og bleikum fótum. Vængir eru hlutfallslega styttri og breiðari, fætur styttri og goggur sterklegri en á sílamáfi. Ungfuglar eru mun ljósari á höfði og að neðan, þeir eru mun stærri en ungir silfurmáfar og sílamáfar sem þeir líkjast annars mest.

Svartbakshjón í Melrakkaey. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson.

Svartbakur á flugi. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson.

Svartbakur nærri Brokey á Breiðafirði.

Svartbakur á 2. vetri í Þorlákshöfn. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson.

Goggur er sterklegur, gulur með rauðum bletti fremst á neðra skolti. Augu eru gulleit með rauðum augnhring. Á ungfugli er goggurinn dökkur, sem og augun. Fæturnir eru ljósbleikir á fullorðnum fugli, dekkri á ungfugli.

Svartbakur gefur frá sér djúpt og snöggt hlakk og er djúpraddaðastur máfa.

Lífshættir

Þessi stóri fugl er ávallt tignarlegur að sjá. Hann flýgur með hægum, kraftmiklum vængjatökum. Hann er félagslyndur og oft með öðrum máfum.

Svartabakur er svo gott sem alæta, þó sandsíli og loðna sé aðalfæðan. Tekur krabba, krossfiska og aðra hryggleysingja. Fer einnig í hræ, fiskúrgang, á ruslahauga og etur egg og unga fugla.

Hann verpur í margs konar kjörlendi við sjó, t.d. á söndum, eyjum og skerjum, sem og í mýrum, á fjallskollum og inn til landsins á eyjum í vötnum og á áreyrum. Einnig í hálendisvinjum eða jafnvel á jökulskerjum. Verpur í byggðum, stundum með öðrum máfum, eða jafnvel stök pör út af fyrir sig. Hreiðrið er allmikil dyngja, gerð úr sprekum, þangi, grasi og lyngi, oft á þúfu eða annarri mishæð. Eggin eru 2‒3 og álegutíminn um fjórar vikur. Ungarnir eru bráðgerir, þeir verða fleygir á 7‒8 vikum.

Svartbakur heldur sig á grunnsævi eða við strendur á vetrum og sést stundum langt inni í landi.

Svartbakshjón í Ingólfshöfða. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson.

Svartbakshreiður í skarfakálsbreiðu í Mánáreyjum. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson.

Svartbakshjón með unga á Snæfellsnesi. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson.

Útbreiðsla og stofnstærð

Svartbakar eru útbreiddir um land allt, en hefur fækkað áberandi mikið á síðustu áratugum og mörg vörp hafa dregist saman eða horfið. Helstu varpsvæðin eru við sunnanverðan Breiðafjörð og á Mýrum. Vetrarvísitölur sýna samfellda fækkun síðan 1960 og hefur hún verið um 90% á Suðvesturlandi. Stofninn er nú talinn 6000‒8000 pör. Eitthvað af ungfugli hefur vetursetu í Færeyjum og á Bretlandseyjum. Heimkynni eru beggja vegna N-Atlantshafs, í Evrópu og suður til Frakklands.

Þjóðtrú og sagnir

Sagt er að svartbakurinn hafi helvíska rödd, en himneskan anda … öfugt við álftina, sem er með himneska rödd, en helvískan anda. Svartbakur á að vernda seli og gefa þeim ávalt merki eða vekja þá með sérstökum hljóðum, þegar skotmaður nálgast. Ef hátt lætur í svartbaki, boðar það góða veiði. Ef hann sest hópum saman í fjarðarbotna, þá þótti það öruggt merki um að síld væri gengin í fjörðinn. Svartbakur og aðrir máfar eru reyndar oft tengdir margs konar þjóðtrú um veðurfar og afla og jafnvel líf og heilsu sjómanna.

Svífandi svartbakar. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson.

Fullorðinn svartbakur á flugi. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson.

Kveðskapur

Vakir már að veiði
hlakkar hræglaður
slítur hvítan fisk
bjargar eigin barni.

Úr Morgunbæn í Hvalfirði eftir Halldóru B. Björnsson.

Út um strendur og stalla
hakkar stór veiðibjalla.
heyrið ómana alla
fyrir flóa og fjörð.

Úr Út um mela og móa eftir Ragnar Jóhannesson.

 

Texti og myndir eftir Jóhann Óla Hilmarsson.